و هر كسى بدى كند به خويشتن بدى كرده ، و پروردگار تو به بندگان هرگز ظلم و ستم نمىكند « ( * ( مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِه وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ ) * ) . بنا بر اين اگر آنها به اين كتاب و اين آئين بزرگ ايمان نياورند نه به خداوند زيانى مىرسانند ، و نه به تو ، چرا كه خوبيها و بديها همه به صاحبانش باز مىگردد و آنها هستند كه ميوه شيرين يا تلخ اعمال خويش را مىچينند . نكته‌ها : 1 - اختيار و عدالت جمله « و ما * ( رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ ) * » دليل روشنى است بر مساله اختيار ، و آزادى اراده ، و بيانگر اين حقيقت است كه خداوند نه بىجهت كسى را كيفر مىدهد ، و نه بر مجازات كسى بدون دليل مىافزايد ، برنامه او عدالت محض است ، چرا كه سرچشمه ظلم ، كمبودها و نقصانها ، جهل و ناآگاهى ، و يا هواى نفس است ، و ذات پاك او از همه اين امور منزه مىباشد . تعبير به « ظلام » كه صيغه مبالغه و به معنى « بسيار ظلم كننده » است ، در اينجا و در بعضى ديگر از آيات قرآن ممكن است اشاره به اين باشد كه مجازات بى دليل از سوى خداوند بزرگ هميشه مصداق ظلم بسيار خواهد بود ، چرا كه از او هرگز چنين انتظارى نيست . بعضى نيز گفته‌اند كه چون او بندگان فراوانى دارد اگر بر هر كس مختصر ستمى كند مصداق « ظلام » خواهد بود ( اين دو تفسير با هم منافاتى ندارد ) . به هر حال قرآن ، در اين آيات بينات خود قلم بطلان بر مكتب جبر را كه مايه اشاعه فساد ، و امضاى انواع زشتيها ، و نفى هر گونه تعهد و مسئوليت است مىكشد ، همگان را در برابر اعمالشان مسئول مىشمرد ، و نتائج اعمال هر كس